Leerplein gemeenteraad

Gemeentefinanciën

• Voor alle taken van een gemeente is geld nodig: zorg, onderwijs, wonen, 
  veiligheid, infrastructuur etc.
• Zonder geld: geen beleid
• Hoeveelheid financiële middelen is beperkt, dus keuzes maken

 Als raadslid heb je invloed op keuzes: waar gaat het geld wel en niet 
naartoe? De begroting laat zien waar de gemeente voor kiest. 

Politiek = keuzes maken

Gemeentelijke inkomsten 

Inkomstenbronnen: 

• Rijksbijdragen (Gemeentefonds): grootste deel van de inkomsten
• Subsidies en (rijks)bijdragen o.a. Specifieke uitkeringen (SPUKs):
  bijvoorbeeld participatie en onderwijsachterstandenbeleid
• Lokale belastingen: OZB, afvalstoffenheffing, rioolheffing
• Overige inkomsten: dividend, grondverkoop, parkeergelden, verhuur 
  vastgoed 

Een grote afhankelijkheid van rijksuitkeringen. Meer dan 50% van 
inkomsten zijn afkomstig uit het gemeentefonds.

Gemeentelijke uitgaven

• Totale begroting van ruim € 325 miljoen
• Uitgaven zijn onderverdeeld in programma's zoals Veiligheid, Onderwijs, Sociaal Domein en Economie
• Meeste uitgaven voor het Sociaal Domein: € 131 miljoen
• Groot deel van de uitgaven heeft betrekking op wettelijke taken
• Mate van beleidsvrijheid verschilt per beleidsterrein

Rol van gemeenteraad en college

Budgetrecht

• Ligt bij de gemeenteraad
• Is het recht om de begroting vast te stellen
• 1 van de belangrijkste instrumenten van de raad
• Raad bepaalt hoeveel geld waarvoor wordt ingezet

College van burgemeester en wethouders

• Maakt een voorstel voor de begroting
• Voert de begroting uit na goedkeuring door de raad
• Legt via tussentijdse rapportages en de jaarrekening verantwoording 
  af

Belangrijke financiële regelgeving

Gemeentewet:

• Budgetrecht ligt bij de raad
• Financieel toezicht op gemeenten door provincie

Besluit begroting en verantwoording:

• Regels over de opbouw en structuur van de jaarlijkse begrotings- en verantwoordingsstukken

Regeling informatie voor derden (iv3):

• Gaat over de financiële informatie die gemeenten uniform moeten verstrekken
• Transparantie en vergelijkbaarheid

Verordeningen en nota’s:

• Staan specifiekere afspraken met de 
  raad, zoals:
  • Waar en hoe vaak rapporteren we?
  • Wat zijn afschrijvingstermijnen voor investeringen?
  • Bij welke afwijkingen moeten we de raad informeren?

P&C cyclus gemeente

De gemeente werkt met een planning & control cyclus om grip te houden 
op beleid, financiën en uitvoering.

• Kadernota voorjaar: keuzes en kaders voor begroting 
  (meer/minder/anders)
• Begroting najaar: concrete uitwerking van de kaders in totaal 
  begroting met beleidsdoelen en activiteiten
• Tussentijdse rapportages (Turap) door het jaar heen: afwijkingen / 
  voortgang
• Jaarrekening & jaarverslag na afronding begrotingsjaar: wat is 
  bereikt? Hoe is het geld besteed?

Begroting

• Beleidsmatige en financiële plan
• Opbouw met programma’s (programmabegroting)
• Programma-overstijgende thema's staan in de paragrafen
• De 3 W-vragen per programma:
  • Wat willen bereiken? Ofwel ambitie op programma-niveau
  • Wat gaan we ervoor doen? Per beleidsterrein: doel, acties, 
    indicatoren en streefwaarden
  • Wat mag het kosten? Benodigd budget en toelichting mutaties
  • Per programma ook overzicht relevante documenten en verbonden partijen

Begroting: paragrafen

Kenmerken van een paragraaf: 

• Thema dat programma-overstijgend is
• Achtergrondinformatie, risico’s en beleidsuitgangspunten
• In de paragrafen wordt geen budget beschikbaar gesteld. Dat gaat 
  altijd via de programma’s

Voorbeelden paragrafen:

• Lokale heffingen
• Weerstandsvermogen en risicobeheersing
• Onderhoud kapitaalgoederen (wegen, gebouwen, groen)
• Financiering (schulden, leningen, rente)
• Bedrijfsvoering
• Verbonden partijen (gemeenschappelijke regelingen, deelnemingen)

Jaarstukken 

• Verantwoording afleggen over het afgelopen jaar
• Zowel beleidsmatig als financieel op basis van dezelfde 3 W-vragen
• Jaarverslag is spiegel van de begroting
• Accountant controleert de jaarrekening in opdracht van de 
  gemeenteraad

Belang van toezicht (Waarom?) 

Een effectieve en efficiënte gemeentelijke organisatie vraagt om een 
(onafhankelijk) toezichtsmechanisme (checks & balances):

• Transparantie: geeft inzicht in de performance op processen
• Verantwoording afleggen op wettelijke taken
• Strategisch doelen en risico’s: sturen op doelen en beheersen van 
  risico’s
• Doelmatigheid en doeltreffendheid: vergelijking tussen doelen en 
  uitkomsten

Agenda toezicht bij Leidschendam-Voorburg:

• Kader: Three Lines Model
• Organisatie: toezichthoudende functies
• Governance: Positionering van toezicht

Kader: Three Lines Model (Wat?)

Het gemeentelijke toezicht sluit aan bij het Three Lines Model (TLM). 
Het TLM is een internationale standaard voor de wijze waarop checks and balances ingericht dienen te zijn. Dit bestaat uit 3 lijnen:

• 1e lijn (operationeel management): verantwoordelijk voor de 
  uitvoering en beheersing van processen
• 2e lijn (ondersteunende diensten en toezichthoudende functie): 
  helpt de 1e lijn met richtlijnen, kaders en monitoring. Rapporteren aan het bestuur
• 3e lijn (interne auditfunctie): voert onafhankelijke audits uit en 
  adviseert het bestuur

Externe auditfunctie: accountant

Organisatie: toezichthoudende functies LV (Wie?)

De volgende functies vervullen een rol in de ‘checks and balances’ van de gemeente:

• Concerncontroller
  • Bewaakt de financiële en bedrijfsmatige beheersing en 
    adviseert de organisatie en het bestuur over risicomanagement en prestatiesturing
  • Wettelijke basis: Gemeentewet en Besluit Begroting en 
    Verantwoording (BBV)
• Functionaris Gegevensbescherming (FG)
  • Bewaakt naleving van privacywetgeving en fungeert als 
    onafhankelijk adviseur binnen de organisatie
  • Wettelijke basis: Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), Wet politiegegevens (Wpg)
• Chief Information Security Officer (CISO)
  • Bewaakt de beheersing van informatiebeveiliging
  • Adviseert organisatie en bestuur bij vraagstukken betreffende  
    weerbaarheid van de gemeentelijke dienstverlening, het 
    beschermen van gemeentelijke gegevens en ICT-systemen
  • Wettelijke basis: Cyberbeveiligingswet, Baseline 
    Informatiebeveiliging Overheid (BIO), Wet gegevensverwerking 
    en meldplicht datalekken
• Coördinator Integriteit
• Stimuleert en bewaakt het integriteitsbeleid en ondersteunt bij 
  vraagstukken en meldingen op dit gebied
• Wettelijke basis: Ambtenarenwet, Gemeentewet

Governance: Positionering van toezicht (Hoe?)

De positie van de toezichthouders dient stevig te zijn verankerd in de 
gemeentelijke organisatiestructuur. Toezichthoudende functies:

• Krijgen een duidelijke onafhankelijke positionering binnen de governance
• Rapporteren rechtstreeks aan de gemeentesecretaris (GS)
• Hebben de mogelijkheid eigenstandig te escaleren aan het bestuur

Door deze positie is toezicht ook in staat om voor bestuur, GS en 
management de rol van sparringpartner te vervullen. 

• Richting de bestuurlijke organisatie wordt gerapporteerd en geadviseerd
• Richting de ambtelijke organisatie richt toezicht zich in het algemeen op controleren en adviseren

Let op: in de Commissie R&A komen deze onderwerpen aan de orde. 

Vragen of tips

Specifieke info over gemeentefinanciën LV:

• Overdrachtsdocument
• P&C portaal: www.lv.nl/gemeentegeld 

Raadslid / commissielid:

• Organisatie biedt ondersteuning en bijeenkomsten
• Ambtelijke bijstand via griffie aanvragen
   

Samenvatting

• Cbw (Cybersecuritywet) maakt BIO2 wettelijk verplicht, geen keuze
• Gemeente moet jaarlijks verantwoorden over opzet, bestaan en 
  werking CBW en BIO2
• Alleen samen kunnen raad, college en organisatie zorgen voor een veilige 
  en weerbare gemeente
• Met komst van de Cbw is het borgen van informatiebeveiliging en privacy 
  een wettelijke plicht en geen keuze. We moeten aantoonbaar voldoen aan 
  de Cbw en BIO2 en worden daarop getoetst

Samen kunnen raad, college en organisatie zorgen voor een veilige en 
weerbare gemeente voor onze inwoners en partners.

Uitgebreide informatie

Nieuwe Cybersecuritywet (Cbw)

• Europese regels (NIS2) worden Nederlandse wet (Cyberbeveiligingswet)
• Doel: essentiële diensten beter beschermen tegen (cyber-)dreigingen en 
  overheidsdienstverlening weerbaar maken tegen verstoringen

Dit betekent:

• Nieuwe vereisten en plichten bestuursorgaan (College van B&W): IB 
  als chefsache
• Strengere eisen bedrijfsvoering gemeentelijke organisatie 
  (ambtenaren)
• Cbw wordt waarschijnlijk medio 2026 door de Eerste Kamer 
  behandeld en is per direct in werking. Vanaf 2027 moet er worden 
  verantwoord aan toezichthouders

2 belangrijkste plichten onder Cbw

• Zorgplicht:
  • Bestuursorgaan moet bewust maatregelen nemen om 
    risico’s te beperken
  • Volledig toepassen Baseline Informatiebeveiliging Overheid 2 in 
    de volledige bedrijfsvoering (dus niet alleen ICT maar ook in het 
    sociaal domein en ruimtelijk domein)
  • Aantonen opzet, bestaan en werking aan toezichthouders 
    (gemeenteraad en toezichthouders Rijk) via audits (zoals ENSIA)
• Meldplicht: grote incidenten moeten direct gemeld worden bij het Rijk

Wat is de Baseline Informatiebeveiliging Overheid 2 (BIO2)

De BIO2 is het wettelijk verplichte normenkader voor informatiebeveiliging 
en privacy voor de volledige overheid. De BIO2 is gebaseerd op de ISO 
27001/2 norm en uitgebreid met overheid specifieke verplichtingen.
De BIO2 is:

• 'Het bouwbesluit' voor onze (digitale) veiligheid en weerbaarheid
• Minimale veiligheidsniveau waaraan we wettelijke moeten 
  voldoen

Wie is waarvoor verantwoordelijk?

College van burgemeester en wethouders:

• Wettelijke eindverantwoordelijk en moet toezien dat er binnen elke 
  portefeuille aan de wet kan worden voldaan
• Moet risico’s op het hoogste niveau accepteren of maatregelen 
  (laten) uitvoeren
• Afgeven In Control Verklaring middels ENSIA

Gemeentelijke organisatie:

• Moet (aantoonbaar) de BIO2 regels toepassen in de bedrijfsvoering 
  en moet aan het college rapporteren of dit voldoende gebeurt

Gemeenteraad:

• Kaderstellend: zorgen middels budgetrecht dat er voldoende middelen 
  en capaciteit is voor de gemeentelijke organisatie om de Cbw/BIO2 
  verplichtingen te kunnen borgen
• Controlerend: middels vragenrecht kritische vragen stellen aan het 
  college zoals:
  • Voldoen we al aan de BIO2? Wat is daar voor nodig?
  • Is onze bedrijfsvoering voorbereid op een verstoring zoals een 
    hack?
  • Wordt binnen de portefeuille van de wethouder voldoende de 
    BIO2 geborgd
• Informeren: laten informeren door het college in hoeverre aan Cbw 
  en BIO2 wordt voldaan

Let wel: bij het informeren kunnen ook kwetsbaarheden worden gedeeld die mogelijk gebruikt kunnen worden door kwaadwillenden. De raad dient zich daarom in besloten kring laten informeren om te voorkomen dat kwetsbaarheden 
openbaar worden. 

Waarom doen we dit?

Versterken kaderstellende en controlerende rol van de raad: beter leren 
begrijpen en gebruiken van begroting en jaarverslag.

Dat doen we als volgt:

• Samen ontcijferen P&C documenten
• Verhogen collectieve kennisniveau
• Debat inhoudelijker maken

Zo kan de raad beter sturen op het behalen van maatschappelijke 
doelen. De Methode Duisenberg is apolitiek

Duisenberg-proces op hoofdlijnen

Rapporteurs werken in duo’s (oppositie en coalitie):

• Richten zich op een afgebakend onderwerp
• Maken een feitelijke analyse (samen met ambtenaren):
  • Gestelde doelen
  • Ondernomen acties
  • Behaalde resultaten
  • Gemaakte kosten
• Presenteren bevindingen raadsbreed

De 6 Duisenberg vragen

• Wat is het beeld van het beleidsterrein op hoofdlijnen?
• Welke doelen zijn gepland of behaald?
• Welke activiteiten zijn gepland of geleverd?
• Wat gaat het kosten of heeft het gekost?
• Wat is het oordeel over rechtmatigheid, doeltreffendheid en 
  doelmatigheid?
• Welke conclusies en aanbevelingen heb ik? (voor raad of college)

Raadsperiode 2026-2030

In de vorige raadsperiode (2022-2026) hebben we 2 keer een Duisenberg-proces gelopen.

• Rapporteurs: nuttig, de investering waard. “Nog nooit zo naar de 
  stukken gekeken!”
• Ambtelijk veel positieve reacties, verbetering relatie en wederzijds 
  begrip
• Het college heeft de begroting en jaarrekening aangepast naar aanleiding van de aanbevelingen van de rapporteurs. Kijken of dat helpt!

Na de zomer gaan we weer verder met een nieuwe ronde voor de 
Begroting 2027, dus meld je aan!

Samenvatting

• Rekenkamer is onafhankelijk
• Rekenkamer doet onderzoek naar doelmatigheid, doeltreffendheid en 
  rechtmatigheid van het gevoerde beleid
• Door de raad vastgestelde doelen zijn beleidsdoelen en de doelen in de 
  programmabegroting
• Rekenkamer ondersteunt de raad bij zijn controlerende rol
• Website rekenkamer WVOLV(externe link)

Vragen die de rekenkamer onderzoekt: 

• Is de uitvoering van het klimaatbeleid doelmatig en 
  doeltreffend?
• Gaat het college efficiënt om met de door de raad beschikbaar 
  gestelde middelen?
• Bereikt het college met de uitvoering wat de raad heeft 
  beoogd?
• Zijn de beleidsdoelen van de raad voldoende sturend voor de 
  uitvoering?

Conclusies van de Rekenkamer gaan dus over de uitvoering door het 
college én over de kwaliteit van de doelen en kaders van de raad.

Rekenkamer WVOLV

• Werkt voor 4 gemeenten: Wassenaar, Voorschoten, Oegstgeest, 
  Leidschendam-Voorburg
• De raden hebben hiervoor een gemeenschappelijke regeling getroffen
• Voorschoten regelt de administratieve zaken
• Rekenkamer bestaat uit 5 leden, een voorzitter en een ambtelijke 
  secretaris
• De leden zijn contactpersonen voor een gemeente. Bekijk de samenstelling van de rekenkamer(externe link)

Gemeenteraden en de Rekenkamer WVOLV

• Raden zijn betrokken bij selectie nieuwe leden
• Raden benoemen de leden
• Rekenkamer consulteert raden bij selectie onderzoeksthema’s en -onderwerpen
• Vanuit de raden hebben raadsleden zitting in Klankbordgroep
• Rekenkamer presenteert onderzoeksresultaten aan de raden
• Raden ontvangen begroting voor zienswijze
• Rekenkamer stuurt jaarstukken en jaarverslag naar de raden

Afgeronde en lopende onderzoeken

2021

• Onderwijshuisvesting
• Informatievoorziening over jeugdzorg en kosten van jeugdzorg
• Informatiebeveiliging van gemeenten en verbonden partijen

2022

• Participatie in regionale energiestrategieën
• Financiële indicatoren en financiële positie

2023

• Onderhoud aan wegen, bruggen en onderdoorgangen
• Minimabeleid
• Ondersteuning van de gemeenteraad

2024

• Energiebesparingsplicht
• Klachtbehandeling
• Woonbeleid

2025

• Invulling gemeentelijke taken voor statushouders en gezinsmigranten

2026 (status per april 2026)

• Sportaccommodaties
• Samenwerkingsverbanden (loopt)
• Klimaatadaptatie (start binnenkort)

Bevoegdheden en taken

Kernbevoegdheid: Onderzoeken van gedragingen van de gemeente. Het gaat niet om besluiten, maar om de manier van handelen.

Taken:

• Klachtbehandeling
• Onderzoek
• Signaleren structurele problemen
• Advies geven aan gemeente

Toetsingskader

• Behoorlijkheid:
  • Overkoepelende norm voor 'goed' overheidsoptreden
  • Gaat over hoe de gemeente zich gedraagt: met respect, zorgvuldigheid en menselijkheid
  • Behoorlijkheidsnormen zijn recent vernieuwd in 2026
  • Behoorlijkheid gaat verder dan alleen de letter van de wet
• Rechtmatigheid:
  • Gaat over of de gemeente zich aan de wet houdt
  • Domein van de rechter, niet van de Ombudsman. VN-Kinderrechtenverdrag: De Jeugdombudsman baseert zich primair op
• VN-Kinderrechtenverdrag: als toetsingskader, een fundamenteel verschil met de reguliere Ombudsman

Kinderrechtenverdrag

• Gezond, veilig en kansrijk opgroeien
• 54 artikelen: compleet kader voor kinderrechten
• Beschermen tegen misbruik, verwaarlozing en uitbuiting. Zorgen dat ze kunnen meedoen
• Kinderen hebben recht op onderwijs, zorg en inspraak
• Kinderrechtentoets: www.kinderrechtentoets.nl

Kantoor 

• Team bestaat uit frontoffice-medewerkers, klachtbehandelaren en onderzoekers, een teammanager, de Ombudsman en de Jeugdombudsman. Ze werken samen aan toegankelijke dienstverlening
• Veelvuldig en laagdrempelig contact met inwoners: dagelijks telefonisch spreekuur, wekelijks fysiek spreekuur en werkbezoeken door de hele stad
• Brede Klachtopvatting: iedere uiting van onvrede over hoe de gemeente zich in een bepaalde situatie heeft gedragen groot of klein wordt serieus genomen

Cijfers 2025

• Totaal 1059 klachten ontvangen van inwoners van Den Haag en Leidschendam-Voorburg
• Stijging van 44% ten opzichte van 2024: toont aan dat steeds meer inwoners de weg naar de Ombudsman weten te vinden
• In 2025 ontving de Ombudsman 39 klachten van inwoners uit Leidschendam-Voorburg. In 2024 waren dat 27 klachten

Werkwijze 

1. Binnenkomst van de klacht
2. Registratie en 1e beoordeling
3. Doorverwijzing indien nodig
4. Interventie (informele aanpak)
5. Vooronderzoek
6. Besluit tot individueel onderzoek
7. Thematisch onderzoek (indien van toepassing)
8. Follow up

Impact

Onzichtbaar maar waardevol. Groot deel van het Ombudswerk is niet direct zichtbaar voor de politiek. Veel interventies zijn informeel: gericht op herstel en verbetering in individuele situaties, zonder politieke of publicitaire aandacht. Maar maken een wereld van verschil! 

Voor de inwoner die eindelijk gehoord wordt, die zijn uitkering terugkrijgt, die zijn parkeerkaart behoudt,  maakt de tussenkomst van de Ombudsman een enorm verschil in het dagelijks leven:

• Herstel van vertrouwen in de overheid
• Concrete oplossingen voor vastgelopen situaties
• Erkenning van leed en onrecht
• Voorkomen van verdere escalatie

Rode draad in klachten

Bureaucratisch leed. Inwoners melden zich bij de Ombudsman vanwege schade, stress en ontwrichting die zij ervaren doordat zij vastlopen in regels, procedures en systemen van de gemeente.

• Vastlopen in regels: procedures die niet aansluiten op de menselijke werkelijkheid. Systemen die geen ruimte laten voor maatwerk of uitzonderingen
• Schade en stress: bureaucratisch leed is niet alleen 'lastig’, het is vaak ook schrijnend. Financiële schade, gezondheidsschade en sociale ontwrichting zijn reële gevolgen
• Kwetsbare inwoners: in het bijzonder wanneer kwetsbare inwoners en kinderen/jongeren in het spel zijn, is de impact van bureaucratisch leed des te groter en schrijnender

Belang stevige Ombudsvoorziening

• Essentieel onderdeel van een betrouwbare gemeente. Laat zien waar het ‘wringt’. De Ombudsman maakt zichtbaar waar de gemeentelijke dienstverlening tekortschiet
• Menselijker maken: helpt processen en procedures beter aan te sluiten op de situatie van inwoners
• Vroeg signaleren: knelpunten worden gesignaleerd voordat ze uitgroeien tot grotere problemen
• Herhaling voorkomen: structurele problemen worden benoemd zodat fouten niet opnieuw ontstaan
• Leren en verbeteren: klachten helpen de gemeentelijke organisatie om continu te verbeteren

Nut Ombudsman voor gemeenteraad

De Ombudsman is een belangrijke steun voor raadsleden in hun controlerende en kaderstellende rol:

• Signalen uit de praktijk die niet altijd in bestuurlijke rapportages staan. Ombudsman hoort wat er werkelijk speelt bij inwoners in de stad
• Beleid in de praktijk: laat zien hoe beleidskeuzes en regels uitpakken in het dagelijks leven van inwoners. Vertaling van politiek naar werkelijkheid
• Voorbij de ideologie: helpt raadsleden om voorbij de politieke ideologie te kijken en de menselijke maat centraal te stellen in hun afwegingen
• Juiste vragen stellen: ondersteunt de raad bij het stellen van de juiste vragen aan het college. Vragen die gebaseerd zijn op wat er werkelijk speelt

Wie is NVvR

NVvR is beroeps- en belangenvereniging met circa 6.700 leden.

Vereniging biedt raadsleden het volgende: 

• Professionele ondersteuning
  • Verdieping in het vak
  • Ontmoeting met ambtsgenoten 

Vereniging van, voor en door raadsleden: 

• Voor raads-, commissie en eilandsraadsleden
  • Zelfstandige vereniging, eigen budget, bestuurd door raadsleden

6 pijlers

1. Opleiding en ontwikkeling
2. Ondersteuning en Advies
3. Belangenbehartiging
4. Ontmoeting en uitwisseling
5. Onderzoek en publicaties
6. Nieuwsvoorziening

1 Opleiding en ontwikkeling

• Digitale leeromgeving
• Fysieke en online bijeenkomsten
• Trainingen voor raadscommissies 

2 Ondersteuning en advies

• Ombudsfunctie en juridische vraagbaak
• Vertrouwenspersoon bij intimidatie of bedreiging
• Ondersteuningsteam Weerbaar Bestuur

3 Belangenbehartiging 

Belangen van Raadsleden behartigen. Bijvoorbeeld: 

• Rechtspositie
• Vergoedingen
• Raadsleden met een uitkering
• Regeling verlof en vervanging 

4 Ontmoeting en uitwisseling

• Dag voor de Raad
• Klaar voor 4 jaar
• Zomerraad
• ALV’s
• Overige bijeenkomsten 

5 Onderzoek en publicaties 

• Tijdschriften
• Onderzoeken
• Gidsen
• Podcasts

 6 Nieuwsvoorziening

• Website www.raadsleden.nl(externe link)
• Nieuwsbrief
• Sociale media